Stres – sprzymierzeniec czy cichy wróg organizmu?

Wprowadzenie do biologii stresu i jego wpływu na nasze ciało

Stres jest jednym z najczęściej używanych pojęć we współczesnym języku zdrowia i psychologii. Mówimy o nim, gdy jesteśmy przeciążeni pracą, zmęczeni emocjonalnie lub gdy nasze ciało zaczyna wysyłać sygnały, że „coś jest nie tak”. Paradoksalnie jednak stres sam w sobie nie jest zjawiskiem negatywnym. To naturalny mechanizm biologiczny, który przez tysiące lat pomagał człowiekowi przetrwać. Problem pojawia się wtedy, gdy stres przestaje być krótkotrwałą reakcją, a staje się stanem przewlekłym.

Ten artykuł otwiera serię trzech tekstów poświęconych stresowi – jego biologicznym podstawom, wpływowi na organizm oraz skutecznym metodom radzenia sobie z nim.

Czym właściwie jest stres?

Z biologicznego punktu widzenia stres to reakcja adaptacyjna organizmu na sytuację, którą mózg interpretuje jako zagrożenie. Może to być realne niebezpieczeństwo (np. wypadek), ale równie dobrze bodziec psychologiczny: presja czasu, konflikt interpersonalny, brak poczucia kontroli czy długotrwała niepewność.

W odpowiedzi na stres aktywuje się tzw. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), prowadząc do uwolnienia hormonów stresu, głównie:

• adrenaliny,
• noradrenaliny,
• kortyzolu.

Hormony te mobilizują organizm: przyspieszają tętno, podnoszą ciśnienie krwi, zwiększają dostępność energii i poprawiają czujność. W krótkim okresie jest to reakcja korzystna i potrzebna.

Dlaczego współczesny stres jest dla nas tak obciążający?

Nasza biologia kształtowała się w warunkach, w których stres był krótki i intensywny, a po ustąpieniu zagrożenia organizm wracał do równowagi. Współczesne źródła stresu mają jednak zupełnie inny charakter. Są:

• przewlekłe,
• powtarzalne,
• często związane z myślami i emocjami, a nie bezpośrednim zagrożeniem życia.

Organizm reaguje na nie tak samo, jak na realne niebezpieczeństwo – tyle że reakcja ta trwa godzinami, dniami, a nawet latami. To prowadzi do stanu, który określa się jako przewlekła aktywacja stresowa.

Wpływ przewlekłego stresu na organizm

Długotrwałe utrzymywanie się podwyższonego poziomu hormonów stresu może negatywnie oddziaływać na niemal każdy układ w ciele:

Układ nerwowy

• pogorszenie koncentracji i pamięci,
• zaburzenia snu,
• zwiększone ryzyko zaburzeń lękowych i depresyjnych.

Układ sercowo-naczyniowy

• podwyższone ciśnienie krwi,
• większe ryzyko chorób serca i udaru.

Układ odpornościowy

• osłabienie odporności,
• większa podatność na infekcje,
• wolniejsze gojenie się ran.

Układ pokarmowy i metaboliczny

• zaburzenia trawienia,
• problemy jelitowe,
• większe ryzyko insulinooporności i otyłości.

Organizm, który przez długi czas funkcjonuje w trybie „alarmowym”, płaci za to wysoką cenę fizjologiczną. Ten koszt określa się mianem obciążenia allostatycznego – czyli sumy strat wynikających z chronicznego stresu.

Stres nie zawsze jest wrogiem

Warto podkreślić, że stres nie jest jednoznacznie szkodliwy. Krótkotrwały stres:

• poprawia wydajność,
• zwiększa koncentrację,
• mobilizuje do działania.

Problemem nie jest więc sam stres, lecz brak regeneracji i niemożność wyłączenia reakcji stresowej. To właśnie ten aspekt będzie kluczowy w kolejnych artykułach serii.

Piśmiennictwo

1. Sapolsky, R. M. Why Zebras Don’t Get Ulcers: An Updated Guide to Stress, Stress-Related Diseases, and Coping. W. H. Freeman and Company.
   
2. McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171–179.
   
3. Chrousos, G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 5, 374–381.
   
4. Cohen, S., Janicki-Deverts, D., Miller, G. E. (2007). Psychological stress and disease. JAMA, 298(14), 1685–1687.